‘राजा बिरबल’

आपण सगळे ‘अकबर’ आणि ‘बिरबल’ यांच्या गोष्टी लहानपणापासून ऐकत असतो त्यामध्ये आपल्याला कायम ‘बिरबल’ या गोष्टींमधून हुशार होता दिसून येतो परंतु आपण ‘बिरबल’ हे नाव घेतले की त्याच्या गोष्टींमध्ये रमून जातो. फार फार तर आपल्याला शाळेच्या इतिहासामध्ये एवढेच शिकवले जाते की ‘बिरबल’ अकबराच्या ‘नवरत्न’ दरबारातले फार महत्त्वाचे व्यक्तिमत्व होते. याच्या पलीकडे जाऊन आपण कधी ‘बिरबल’ कोण होता? त्याचे मूळ नाव काय? अकबराच्या दरबारात त्याने स्थान कसे मिळविले हे फारसा पाहण्याचा प्रयत्न करत नाही त्याचे कारण म्हणजे ‘बिरबल’ हे व्यक्तीमत्व कायम आपण गोष्टींच्या रूपातून पाहत आलो आहे. परंतु मध्ययुगीन इतिहासातील ‘राजा बिरबल’ याचे व्यक्तीमत्व कसे होते हे पाहणे फार महत्त्वाचे ठरते.

राजा बिरबलाची कारकिर्द:-

‘राजा बिरबल’ याचे मूळ नाव हे ‘महेशदास’ असे होते. या ‘बिरबल’ याचा जन्म हा कानपुर पासून ७८ किलोमीटर अंतर असलेल्या ‘काल्पी’ या गावामध्ये इ.स. १५२८ मध्ये झाला. बिरबलाच्या आजोबांचे नाव हे ‘रूपंधर’ असे होते.
‘बिरबल’ याच्या वडिलांचे नाव हे ‘गंगादास’ असे होते. ‘बिरबल’ याच्या वडिलांचे नाव हे एका महत्वाच्या शिलालेखावरून समजते ते म्हणजे. चक्रवर्ती राजा’सम्राट अशोक’ याने भारतात जे स्तंभ उभारले त्यापैकी एक स्तंभ जो सध्या अलाहाबाद किल्ल्यामध्ये आहे त्याच्यावर ‘राजा बिरबल’ याने एक शिलालेख कोरलेला आहे त्यामध्ये तो लिहितो ते पुढीलप्रमाणे:-

संवत १६३२ शके १४६३ मार्ग वदी पंचमी सोमवार गंगादास सूत महाराजा बिरबर श्री तीर्थराज प्रयाग के यात्रा सफल लेखितम ।

(संदर्भ:- Corpus Inscriptionum Indicarum Volume I, Inscriptions Of Asoka. Page No 39. :- Cunningham, Alexander, Superintendent Government Printing, India, Calcutta, 1877.)

या शिलालेखात ‘बिरबल’ स्वतःचा उल्लेख हा ‘राजा बिरबल’ असाच करतो यामध्ये त्याच्या वडिलांचे नाव त्याने कोरलेले आपल्याला मिळते. ‘बिरबल’ हा ‘गंगादास’ यांचा तिसरा मुलगा होता. ‘बिरबल’ हा जातीने ब्राह्मण होता. ‘बिरबल’ याला त्याच्या आईने आपल्या माहेरी वडिलांकडे शिकायला ठेवले होते. ‘बिरबल’ याने आपल्या वयाच्या ५ व्या वर्षापासून शिक्षण घेण्यास सुरुवात केली. लहानपणीच ‘बिरबलाने’ हिंदी, संस्कृत, आणि फारसी या भाषा उत्तम रीतीने शिकल्या. फारसी शिकण्याचे मुख्य कारण म्हणजे त्या काळात मुघलांचे भारतावर राज्य होते आणि भारतामध्ये सगळे पत्रव्यवहार हे फारसी मध्ये होत असत. या शिक्षणाच्या काळात त्याने ‘कविता’ रचणे आणि ‘गाणे’ म्हणणे या कला आत्मसात केल्या. ह्या गोष्टी करत असताना त्याची बुद्धी अजून तल्लख झालेली दिसते. कोणताही ‘श्लोक’ तो पटकन म्हणून दाखवत असे.

या सर्व गोष्टीमुळे तसेच त्याच्या मधुर आवाजामुळे तो ‘काल्पी’ आणि आजूबाजूच्या परदेशात प्रसिद्ध झाला. तसेच ‘बिरबल’ म्हणजेच ‘महेशदास’ हा अजून एक महत्वाच्या गोष्टीसाठी खूप प्रसिद्ध होता त्याचे कारण म्हणजे ‘बिरबल’ उत्तम ‘कथाकार’ होता. लोकांना विविध कथा सांगणे आणि त्यातून त्यांना महत्वाच्या गोष्टी पटवून देणे ही त्याची ओळख आजूबाजूच्या गावामध्ये झालेली होती. या सर्व गोष्टींमुळे ‘महेशदास’ याने भाठ्याचा राजा ‘रामचंद्र’ यांच्याकडे नोकरी केली. त्याच्यानंतर ‘महेशदास’ याने ‘अंबर’ येथील दरबारात देखील काहीकाळ नोकरी केली. या संपूर्ण काळात ‘बिरबल’ हा ‘ब्रम्ह कवी’ या नावाने प्रसिद्ध होता. याच काळामध्ये बिरबल याचे ‘कालिंजर’ येथील एका श्रीमंत व्यापाऱ्याच्या मुलीशी झाले. त्याच्या आधीपर्यंत ‘महेशदास’ याची जास्त परिस्थिती नसल्याने तो स्वतः भिक्षुकी करून आणि गायनाच्या आणि कथाकथन करून पैसे मिळवत असे.

‘महेशदास’ याच्या नावाची चर्चा ही आजूबाजूच्या गावापर्यंत जेव्हा मोठ्या प्रमाणात व्हायला लागली ते अकबराच्या कानापर्यंत ‘महेशदास’ याचे नाव जाऊन पोहोचले. अकबराच्या दरबारात त्याला बोलावले असता ‘महेशदास’ गेला आणि त्याने आपल्या बुद्धीच्या जोरावर ‘अकबराचे’ मन जिंकले. याच दरम्यान अकबराने ‘तानसेन’ आणि ‘बिरबल’ यांच्या गाण्याची जुगलबंदी देखील केली होती आणि हे दोघेही एकमेकांना पुरून उरले होते. जवळपास दीड दिवस ‘तानसेन’ आणि ‘बिरबल’ यांची जुगलबंदी चालली होती. याचे एक महत्त्वाचे कारण म्हणजे ‘अकबर’ हा आपला दरबार रात्री भरवायचा. या गोष्टीने अकबराचे मन बिरबलाने जिंकले आणि अकबराच्या दरबारात प्रवेश मिळवला.

‘बिरबलाची’ उपजत बुद्धी ही खूप तल्लख होती. ‘बिरबल’ हा दरबारामध्ये मुळातच प्रसिद्ध होता तो प्रसंग बघून विनोद करणे आणि हजरजबाबीपणासाठी. ‘बिरबल’ मुळातच हुशार असल्याने अकबराच्या दरबारात हा एकमेव हिंदू माणूस होता की ज्याचे सल्ले अकबर ऐकत असे. ‘बिरबल’ याची काव्य-प्रतिभा इतक्या उंच दर्जाची होती की ‘बिरबलाने’ सांगितलेल्या गोष्टी, सल्ले, वेगवेगळ्या ठिकाणच्या कहाण्या आज अजरामर झाल्या आहेत. हिंदी मध्ये ‘कविराय’ म्हणजेच ‘राजकवी’ हा किताब मिळवणारा पहिला माणूस ‘महेशदास उर्फ बिरबल’ हा होय.

बिरबलाच्या कामावर खुश होऊन काही दिवसांनी अकबराने ‘बिरबल’ याला ‘कांग्रा’ जिल्ह्यातील ‘नागरकोट’ हे गाव जहागिरी म्हणून दिले. यानंतर लगेचच त्याच्या उत्तम वकीलातीमुळे ‘बिरबल’ याला अकबराने सुभेदारीची वस्त्रे ‘राजा’ हा किताब आणि ‘कालिंजर’ येथील जहागिरी देण्यात आली तसेच २००० ची मनसबदारी देखील दिली. इ.स. १५८३ साली न्यायखात्यावर ‘बिरबल’ याची नेमणूक झाली. या न्यायखात्यामध्ये ‘बिरबल’ याचे काम हे अर्ज दाखल करून त्याची छाननी करणे आणि न्याय मागण्यासाठी आलेल्या लोकांना अकबराच्या दरबारात उभे न्यायासाठी उभे करणे हे काम त्याच्याकडे सोपविलेले होते. काही महत्वाच्या जिनसा खरेदी करणे आणि विक्री करणे हे देखील काम ‘बिरबल’ याच्याकडे सोपविले होते. खूप हिंदू राजांकडे तसेच इराणच्या बादशाह कडे ‘बिरबल’ बऱ्याचदा ‘अकबर’ याचा वकील म्हणून गेलेला आहे. अकबराने जो ‘दिन-ए-ईलाही’ हा पंथ स्थापन केला तेव्हा त्या पंथाचा हा एकमेव हिंदू अनुयायी होता.

स्वतः ‘बिरबल’ हा सूर्यउपासक होता. अकबर आणि बिरबल यांचे जेवढे संदर्भ आहेत त्यामध्ये बऱ्याचठिकाणी हेच आढळून येते की अकबराला सूर्यउपासनेकडे ‘बिरबल’ याने वळविले. जेव्हा जेव्हा ‘अकबर’ हा सर्व धर्मगुरूंशी चर्चा करायला बसत असे तेव्हा स्वतः ‘बिरबल’ तेथे असे. ‘अकबर’ याचे राहणीमान बदलण्यास आणि विचार हे हिंदू धर्मासाठी अनुकूल करण्यात ‘राजा बिरबल’ याचा खूप महत्वाचा वाटा होता.

इ.स. १५८६ च्या दरम्यान ‘स्वात’ आणि ‘बाजोर’ येथील डोंगराळ प्रदेशात राहणाऱ्या ‘युसुफझाई’ या टोळ्यांच्या विरुद्ध अकबराने जी मोहीम उघडली होती त्या मोहिमेसाठी अकबराने ‘बिरबल’ याला निवडले. या मोहिमेवर आधीच ‘झैन खान कोका’ आणि ‘सैद खान’ हे होतेच परंतु ‘झैन खान कोका’ याच्या हाताखाली अजून सैन्य पाठवायचे अकबराने ठरविले आणि जे सैन्य अकबराने पाठवले त्याचे आधिपत्य हे ‘राजा बिरबल’ याला दिले. याचे अजून एक मुख्य कारण असे होते की या सर्व काळामध्ये ‘अबुल फझल’ आणि ‘बिरबल’ यांनी अकबराची खूप मर्जी संपादन केली होती. या ‘युसूफझाई’ यांच्या विरुद्ध आखलेल्या मोहिमेसाठी ‘अबुल फझल’ जाणार की ‘बिरबल’ जाणार या चर्चा संपूर्ण दिल्लीमध्ये रंगल्या होत्या.

टीकाकारांना प्रतीउत्तर देण्यासाठी ‘अबुल फझल’ आणि ‘बिरबल’ हे दोघेही फार उत्सुक होते. दोघांना देखील या मोहिमेवर जायचे होते. परंतु मोहिमेवर कोणीतरी एकजण जाऊ शकत होता म्हणून अकबराने दरबारामध्ये चिठ्या टाकल्या. चिठ्यांचा निकाल हा ‘बिरबल’ याच्या बाजूने लागला. दिनांक २२ जानेवारी १५८६ रोजी ‘बिरबल’ याला सैन्यामध्ये दाखल व्हायला परवानगी मिळाली. ‘दानिषकोल’ याच्या वाटेने ‘झैन खान कोका’ हा ‘बाजोरात’ येथे शिरला आणि तेथील ताबा घेऊन ‘स्वातच्या’ दिशेने निघाला. या ‘स्वातमध्ये’ ४०००० टोळीवाले राहात होते. या ‘स्वात’ नदीच्या किनाऱ्याच्या पलीकडे ‘चकदरा’ येथे ‘झैन खान कोका’ याने एक किल्ला बांधला. याच दरम्यान या युसुफझाई यांच्या विरुद्ध मोहिमेत ‘झैन खान कोका’ याला ‘बिरबल’ आणि ‘हकीम अब्दुल फतेह’ अटक येथून पेशावर आणि तेथून स्वात नदीच्या जवळ असलेल्या ‘समाहा’ पठाराच्या उत्तरेकडे जाण्यास निघाले.

दुर्दैवाने याच वाटचाली दरम्यान ‘बिरबल’ आणि ‘हकीम अब्दुल फतेह’ यांच्यामध्ये भांडण सुरू झाले. या भांडणाचे मुख्य कारण होते ते म्हणजे आपले आपले अधिकार आणि प्रतिष्ठा मोठी आहे असे ते दोघेही समजत होते. ‘मालखंड’ येथील खिंडीमध्ये ‘झैन खान कोका’ आणि ‘बिरबल’ व ”हकीम अब्दुल फतेह’ यांचे सैन्य एकत्र येऊन मिळाले. परंतु दोन्ही सेना नायकांच्या मध्ये बरीच भांडणे झाली. शेवटी ‘चकदऱ्याच्या’ किल्ल्यामध्ये एकत्र बसून भांडणे सोडवण्याचा निर्णय घेतला आणि तेथेच पुढील गोष्टी कश्या करायच्या याची सल्लामसल्लत करण्याचे ठरविले. त्यामध्ये असे ठरले की जिंकून घेतलेल्या भागाचे रक्षण करायला ‘झैन खान कोका’ मागे राहील आणि ‘काराकार’ आणि ‘बुनेर’ येथील टोळीवाल्यांचे पारिपत्य हे ‘बिरबल’ आणि ‘हकीम अब्दुल फतेह’ हे करतील असा सल्ला ‘झैन खान कोका’ याने सुचविला. तसेच याच्या विरुद्ध देखील पर्याय त्यांनी सुचविला परंतु ‘बिरबल’ याने ‘झैन खान कोका’ याचा सल्ला ऐकला नाही.

पहाडी टोळ्यांचा बंदोबस्त करावा त्यांचा मुलुख घेऊ नये असा आदेश त्यांना मिळाला होता हे ‘बिरबलाचे’ म्हणणे होते. परंतु ‘बिरबल’ आणि ‘हकीम अब्दुल फतेह’ या दोघांना युद्धाचे डावपेच जास्त माहिती नसल्याने त्यांना हे लक्षात आले नाही की या टोळ्यांची घरे जप्त करणे फार महत्वाचे आहे. परंतु ‘बिरबल’ याचे अकबराच्या दरबारातील वजन बघता ‘झैन खान कोका’ याने स्वतःचा आग्रह धरला नाही. दिनांक १२ फेब्रुवारी १५८६ रोजी सगळे सेनापती हे ‘चकदऱ्याच्या’ किल्ल्यामधून बाहेर पडले आणि ‘कराकार’ येथे निघाले. दुसऱ्या दिवशी ‘कराकार’ येथील जवळच्या खिंडीत लढाई झाली आणि बादशाही सैन्याचा विजय होऊन हजारो टोळीवाले कैद केले. दुसऱ्या दिवशी देखील खूप युद्ध झाले त्यामध्ये बादशाही सैन्यावर मागून देखील ‘युसुफझाई’ टोळ्यांनी हल्ला चढवला आणि बादशाही सैन्याची खूप हानी केली.

संपूर्ण डोंगराळ मुलुखात पुढे जात असताना १६ फेब्रुवारी रोजी ‘झैन खान कोका’ याने एक धोक्याची सूचना ‘बिरबल’ याला दिलेली होती की शत्रू रात्री हल्ला करेल परंतु ती सूचना ‘बिरबल’ याने मान्य केली नाही. ‘बिरबल’ याचे सैन्य हे एका अरुंद खिंडीजवळ पोहोचले आणि सूर्यास्त झाला. अंधाराचा फायदा घेऊन अफगाणी टोळ्यांनी ‘बिरबल’ आणि ‘हकीम अब्दुल फतेह’ यांच्या खिंडीतील सैन्यावर जोरदार हल्ला चढवला. दगड धोंड्याचा मारा संपूर्ण मुघल सैन्यावर चारही बाजूने व्हायला लागला. यामध्ये बिथरलेले सैन्य हे सपाटीच्या बाजूला पळत सुटले या गोष्टीमुळे सैन्याची महत्वाची फळी अस्ताव्यस्त होऊन अजून गोंधळ वाढला. मुघल सैन्यामधले पळत असलेले लोकं मारले गेले. याच दरम्यान बाकीचे सैन्य चुकून एका घळीजवळ पोहोचले तेथे ‘युसुफझाई’ टोळ्यांनी ‘बिरबल’ आणि ‘हकीम अब्दुल फतेह’ यांच्याजवलील ८००० सैनिकांची कत्तल केली. यामध्ये जीवानिशी पळून जाणारा ‘बिरबल’ मात्र मारला गेला आणि ‘झैन खान कोका’ व ‘हकीम अब्दुल फतेह’ हे थोडक्यात बचावले.

जेव्हा या ‘स्वात’ जवळील खिंडीमध्ये झालेल्या हल्ल्यामध्ये ‘बिरबल’ मारला गेल्याचे वृत्त जेव्हा दुसऱ्या दिवशी ‘अकबर’ याला कळाले तेव्हा त्याला खूप दु:ख झाले. याबाबत ‘अबुल फझल’ लिहितो की “स्वामिनिष्ठ नोकरांचा मृत्यू त्यातल्या त्यात धार्मिक बाबीमधला त्याचा सहकारी असलेला बिरबल मारला गेल्यामुळे बादशहाला अतिशय वाईट वाटले. दोन दिवस त्याने अन्नपाण्याला स्पर्श देखील केला नाही.”

बिरबल याच्या मृत्यबाबत बदायुनी पुढीलप्रमाणे लिहितो:-

“बिरबलाच्या मृत्युमुळे बादशहाला जितके दु:ख झाले तितके दु:ख कोणताही सरदाराच्या मृत्यूमुळे झाले नाही. घळीमध्ये पडलेला बिरबलाचा मृतदेह आणून त्याला अग्नीसुद्धा देता आला नाही ही अत्यन्त दुःखद घटना आहे.” असे बादशहा म्हणाला. ‘बिरबल’ याचा विश्वासघात केला म्हणून बादशहा याने ‘झैन खान कोका’ आणि ‘हकीम अब्दुल फतेह’ यांना दोष दिला.

एकंदिरतच बिरबल हा अकबराचा अत्यन्त विश्वासू होता. तसेच दोघांमध्ये खूप चांगली मैत्री होती. असे हे बिरबल याचे चरित्र मध्ययुगाच्या इतिहासाच्या दृष्टीने फार महत्वाचे आहे.

संदर्भग्रंथ:-

१) Corpus Inscriptionum Indicarum Volume I, Inscriptions Of Asoka. Page No 39. :- Cunningham, Alexander, Superintendent Government Printing, India, Calcutta, 1877.

२) Rewa State Gazetteer:- Luard C.E., Lucknow, 1907.

३) Muntakhabu – T – Tawarikh Vol. 2:- Al Badoni, English Translation George S.A. Ranking, Atlantic Publication and Distribution, 1990.

४) Akbarnama I, Vol II, Vol III:- Abul Fazal, Translation H Beveridge, A.S.B. Calcutta, 1897.

५) Ain-i-Akbari Vol I, Vol II, Vol III:- Blochmann and Jarret, H.S. Publish, 1891, 1892,1896.

६) Tabaquat – I – Akbari Vol II:- Ahamed Nizamuddin Translation Bainy Prasad, 1939.

छायाचित्र:- गुगल

– अनुराग वैद्य

Please wait...

Subscribe to our newsletter

Want to be notified when our article is published? Enter your email address and name below to be the first to know.
Main Menu